Къырым Халкъ Джумхуриетынынъ есас къануны

Къырым Халкъ Джумхуриетынынъ есас къануны
Мадде 1.
Мадде 2.
Мадде 3.
Мадде 4.
Мадде 5.
Мадде 6.
Мадде 7.
Мадде 8.
Мадде 9.
Мадде 10.
Мадде 11.
Мадде 12. 
Мадде 13.
Мадде 14.
Мадде 15.
Мадде 16.
Мадде 17.
Мадде 18.
Макъаленинъ муэллифи:
Ссылки

Къырым Халкъ Джумхуриетынынъ есас къануны

(13 ильк къыш айы, 1917 с.)

18 ильк къыш айы, 1917 с.

Мадде 1.

Къурултай эр бир миллетнинъ кенди ирадеси иле миллим аятыны идаре этмесини къабул эте.

Мадде 2.

Татар миллетининъ аятыны кенди ирадеси иле идаре этмек ичюн сербест, гизли, эшит, биваста къадын ве эркеклернинъ къулпанаджакълары рей иле сайлангьан Къурултайнынъ девамыны къабул этер.

Мадде 3.

Къурултай азапарыны сайлав учь йылда бир япылыр.

Тенбих 1. Къурултай мемлекетнинъ бугуньки сарсынтылы алында янъыдан векиль сайламакь буюк кьыйынлыкъларгьа огьрайджагьына инангьанындан.

Къурултай азаларынынъ бир йыл муддет иле Парламентни тешкиль этмелерини къабул этер.

Тенбих 2. Къурултай Татар парламентининъ беш иле еди бинъ джандан бир векиль сайланаракъ тешкиль этильмесини къабул этер.

Мадде 4.

Меджлиси Мебусаннынъ (парламентнинъ) алельхусус топлашувлары кенди тарафындан тайин этилир. Февкъульаде топлашувлар исе азаларнынъ учьтен бирисининъ Башкьанлыкътан ресмиен талебе иле топланыр.

Мадде 5.

Татар парламенти азасы эр таарруздан масун ве аскерлик меджбуриети олдукъча аскерлик борджундан азатгыр.

Мадде 6.

Меджлиси Мебусан (парламент) татар миллетининъ ильмий, диний, юридик, аскерий, финанс, сиясий ишле рине ве зарур олгьан такъдирде тиджарет, зираат ве санайы ишлерине аит къанунларны ишлеп чыкъмакь борджпудыр.

Меджлиси Мебусанда (парламентте) эр болюк ичюн хусусий комиссиялар мейдангьа кетириле.

Мадде 7.

Къурултай къануняратыджылыкъ акимиетининъ, иджраджьшыкъ акимиетининъ, юридик акимиетининъ эр бирининъ бутюнлейин мустакьилликлерини къабул этмекнен миллий идареде эр болюкнинъ озь даирелеринде укьукьий джеэттен саип олмасыны къабул этер.

Тенбих 1. Къурултай миллий идаре азалары советини къабул этер.

Тенбих 2. Къурултай бутюн мудирликперге бирер мудир сайланылмасыны къабул этмекнен бирликте зарур олгьанда бир мудирнинъ эки мудирликке сайланмасыны ве эр мудирнинъ Мудирлер Совети къарарларына мувафыкъ бирибирилерине вазифелерини бере бильмелерини къабул этер.

Мадде 8.

Татар миллетининъ миллий ишлерининъ мунтазам бир сурепе идаре этильмеси ичюн миллий ишлернинъ эр болюгине аиры кьанунлар зарур олдугьы къадар да оларгьа аиры даирелер гьает зарурдыр.

Татар Идареси Миллиеси маариф, дин, финанс ве вакъуф, адлие, хариджие ве Башмудирлик даирелеринден ибарепир:

А. Маариф идареси: бутюн миллий мектеп ве медреселери, Къырым Халкъ Джумхуриетине таби алий окьув оджакъларынен татар миллетининъ оладжакъ мунасебетлерини тайин эте ве сайланылгьан ильмий тешкилят иле бирликте бутюн илим оджакъларынынъ мустакъиллиги эсасында лейхалар азырлар.

Б. Дин идареси: татар миллетине  менсюп олгьан итикъад ве ибадата  аит диний меселелерде Шериат-и Мухаммедиеге (ислям шериатына) гьает зарур къаиделери ве изахларынынъ иджра этильмесинен (кутюльмесинен) огьрашыр.

В. Финанс ве вакъуф идареси: бутюн миллий вергилери топламакъ, бутюн идаре ве миллийе бюджетний азырлап Меджлиси Месубангьа такьдим этмекнен огърашыр.

Финанс идаресинде вакъуфларнынъ реформасыны темин этеджек, вакъуф булунгъан койлерде яшагьан татарларнынъ икьтисадий дурумларыны тюзетеджек чарелерни азырлайджакъ бир шубе (болюк) булунаджакътыр.

Тенбих 1. Къурултай татар Миллий идаресининъ масрафларыны темин этмек ичюн Парламентнинъ къабул эткен эсасларгьа мувафыкъ миллетнен миллий вергилер алынмасыны къабул этер.

Г. Адлие идареси: татар миллетининъ укъукъы адалетсизликке ёл берген даваларыны керек олса Ислям Шериатына не керек олса татар адети ве ичтимаий аятына мувафыкъ бакъып чыкъар. Бундан келип чыкъып, Муфтийлик акимиетининъ лягьу этильмесинен онынъ ерине Адлие мудирлигини тэсис этер.

Д. Хариджие (тыш ишлер) идареси: татар миллетининъ шеэр ве земстволар тешкилятларынен олгьан мунасебетлерини девам эттикче аскерий аяткъа аит ишлерни, башкъа миллетлернен олгьан сиясий, медений, ичтимаий мунасебетлерини пекитеджек болюклерни ача.

Е. Миллий идаре Реислиги: бутюн миллий идаре болюклерине эсас узере тертип этильген къанунларнынъ тадбикъ олунгьаныны тешкереджек ве бутюн миллий идареде яшатаджагъы мерамынен оны амельде миллетке догьру еткизмекнен огьрашаджакъ.

Мадде 9.

Татар Миллий идареси болюклеринден эр бири озь даиресининъ къанун лейхаларыны тертипнен Меджлиси Мебусангьа (парламентке) тасдикълатмакь ичюн такьдим этмек борджлудыр.

Мадде 10.

Миллий идаре болюклерининъ реислери, яни Къуве-и Иджраие (иджра комитет) Парламентнинъ эксери азаларынынъ къолтутувыны къазангьан Миллий идаре реиси тарафындан парламент азаларынынъ эксериетининъ рейи иле парламент азалары арасындан сайланылыр ве вазифелерининъ иджрасына кечерлер ве тек Парламент огюне эсабат берирлер.

Мадде 11.

Парламент миллет векиллерининъ дёргге бир къысымынынъ ве он адамдан эксик олмамакъ узере эр фракциянынъ талабына бинаен Идаре-и Миллие ве Къувве-и Иджраиден анълатув бермесини талап этмек акькъына маликтир.

Мадде 12. 

Къурултай эр къытанынъ (ильнинъ) идаре шекилини анда яшагьан эалининъ эксериети мутлакьасы арясыны (рейперини) джанландыргьан дёрт эсаскьа мувафыкъ темин этильген парламентнинъ береджек къарарларнен белъгилейджегини кьабул этмесинден Къырымны идаре этюв шекилининъ анджакь татар Меджлиси Мебусаны тарафындан аль этиледжегини къабул этер ве татар Парламентини эр алда энъ кьыскъа бир заманда Къырым Парламентининъ арекет этмесини теминлемекнен огьрашыр.

Мадде 13.

Къурултай Кьырымлылар Парламентини топладыкьтан сонъра мемлекетнинъ аятына аит олгьан икътисадий, финанс, сиясий кьанунларнынъ, топракъ меселесининъ ве миллетлер мунасебетининъ анджакь Къырымлылар Парламенти тарафындан аль этильмесини таныр.

Мадде 14.

Къурултай Къырымнынъ сиясий аятына дайр эр нереде бир укюм бериледжек исе Къырымлылар Парламентининъ Къырымнынъ идаре шекилине дайр береджек къарарыны ве Къырым Меджлиси Мебусаныньшъ музакере мевзусы меселелерде берген укюмни бильдирмек ичюн векиль ёлламасыны таныр.

Мадде 15.

Татар Къурултайы эр къытанынъ (улькенинъ) эр сульх (барышыкъ) конференциясында дипломатларнынъ кьарарларындан зияде ораларда яшагьан миллетлернинъ рейлери иле такъдирининъ аль олунмасы дес тюрини (укъукьыны) къабул этмесинден сульх иле алякъадар олгьан къытаяарнынъ (улькелернинъ) ве миллетлер векиллерининъ сульх ве эр чешит конференцияларда (корюшювлерде) къабул этильмелерини къабул этер.

Мадде 16.

Къурултай керексе ичтимаий аятга яшатылмасы зарур олгьан шахе, яшав ери, сёз, видждан, изтифакъ, ичтимаий, матбуат, раатланув сербестликлерини ве аят сугюртисини ве керексе акалиетте (аз сайыда) кьалгьан миллетлернинъ миллий укъукьлары ве сияеетлеринен Къурултай тарафындан татар миллий аятынынъ темеллери оларакъ къабул этильген Эсас Къанунны анджакъ халкь джумхуриети иле яшатыладжагъына инангьанындан Халкь Джумхуриети эсасыны къабул ве илян эте.

Мадде 17.

Къурултай Къырымда татарлар арасында олгьан мырзалыкь, бейлик, челебилик, духовныйлик, дворянлыкь, князьлыкь, мещанлыкъ, поселянлыкь киби унванларны ве оларнынъ берген имтиязларьшы лягьу эте.

Мадде 18.

Къурултай мусавети бешер (инсан мусавийлиги) эсасыны къабул этмесинен къадынларнынъ да эркеклернен берабер айны укъукъкъа малик олгъанларыны тасдикълар ве бу мусавийлик узеринде бир кьанун мейдангьа кетирильмесини Парламентке авале эте.

 

Макъаленинъ муэллифи:

Азиз Фазылов

Ссылки

В данном материале нет ни одной ссылки.

Статьи по теме

Как Москва Крыму дань платила.

Преемственность крымскотатарского народа к Золотой Орде (мысли qirim_yurtu)

Место чистоплотности в Крымском ханстве

Чечуга

Ханская печать и QR-код

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных