Кириш сёз
Номан Челебиджихан, къырымтарар сиясий эрбабы, бизим халкъымыз къараманы айткъан эди: «Къырым халкълары чечек демет киби ве эр халкъымызгъа тенъ укъукълар шараит яратмакъ керек, чюнки биз къол тутышып бараджакъмыз».
Мына бу сёзлер янъы къырымтатар девлетине (Къырым Халкъ Джумхуриети) эсас умде олды. Номан Челебиджихан агъыр омюр елы кечерди, Истанбулда, Санкт-Петербургта окъыды, сонъ озь топрагъымызгъа кельди – Къырым, Рус Империясынынъ парчаларындан янъы девлет тешкиль этти.
Къырымтатар халкъы 1783 сенесинде озь девлетынъы джойды, ве сонъ 1917 сенесинде бизим топрагъымыз саиби олмакъ фирсатындан файдаланды.
Номан Челебиджихан ве Джафер Сейдамет озь командасыны топладылар. Бу команда янъы демократик есас къануны азырлады.
О эсас къанунда халкъ акимиет менбасы иле илян этильды.
Шимдилекте Къырым Халкъ Джумхуриетынынъ эсас къануны боюнджа негизли тедкъикъатлар ёкъ. ИншаАллах, меним тедкъикъатым инкиляп заманында олгъан шейлерге чокълыкънынъ козини ачар.
1917 сенесинде къырымтатар халкъы чокъ къолайсызлыкъларгъа огърады: къырымтатар девлети Ислям укъукъ аилесинден чыкъты. Ислям укъукъ аилеси Къырым Ханлыгъында (1441-1783) ишлетильды.
Бир укъукъ къорантасындан дигерине отмек чокъ къыйынлыкълар яратды. Янъы укъукъ къорантасы биринджи дереджеде девлет органалыры, укъукъ концепциясы ве укъукъ къулланувыны денъиштирды. Макеме системагъа бу чокъ тесир этти.
Макеме акимиети девлет акимиетынынъ уч пытагъындан биридир. Онынъ ишлетувы укъукъли девлет яратмакъ ичюн лязим. 1917-1918 сенелеринде къырымтатар халкъы укъукъли девлет яратмакъ истегини бильдирды ве яратты.
Къырым девлети Авропа девлетлеринен берабер бир басамакъта турды. Бир чокъ Авропа девлетлеры къыта харитасында Австрия, Алмания ве Рус империялары биринджи дунья дженки девамында йыкъылувы нетыджсынде пейда олды.
Биринджи дунья дженки инсаният тарихынынъ о вакъытта энъ къанлы вакъиасы олды. Бу дженкте энъ буюк девлетлер колонияларынен бирликте бир-биринен токънашты.
Къырым Халкъы чокъ кениш укъукълы олмагъа иришты. Бу укъукъларны мен талилим девамында беян этеджем.
Эсас къысым
Эсас къанун 1917 сенеси ильк къыш 13-те Къурултай (Миллий Къурултай) тарафындан къабул этильди ве 1917 сенеси ильк къыш 18-ден кучьке кирди.
1917 сенеси Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Конституциясы 18 маддеден ибарет олып, оларда ватандашларнынъ эсас акъ-укъукълары ве сербестликлери ер алгъан, девлет акимиет органларынынъ фаалиетининъ векяметлери ве тертибатлары бельгиленген ве дигер девлетлернинъ Конституцияларында олгъаны киби, эсас табиаткъа малик олгъан бир чокъ дигер къаиделери бар.
Конституция, эр бир девлетнинъ аятында темель весикъа олып, энъ юксек укъукъий къуветке саип олып, халкъымыз ичюн айры бир эмиетке маликтир ве тек дегиль, чюнки, мен энди кириш сёзюмде къайд эткеним киби, къырым халкъына мисли корюльмеген дереджеде кенъ акъ-укъукълар ве сербестликлер берильди. Амма бу акъта сонъра даа чокъ.
Къырым ярымадасынынъ кенъ этник теркиби энъ биринджи макъаледе акс этильди:
Мадде 1. Къурултай эр бир миллетнинъ кенди ирадеси иле миллим аятыны идаре этмесини къабул эте.
«Озь-озюни бутюнлей тайин этмек» дегенде не анълатыла? Бу халкънынъ озь такъдирини тайинлемек, къырымтатар девлети ичинде озь сиясий статусыны тайинлемек акъкъы эм де халкънынъ икътисадий ве медений инкишафкъа ве озь аятынынъ башкъа тарафларына акъкъыдыр.
Конституциянынъ 2-нджи маддесининъ нормасында къырымтатар девлетининъ эсас къанунынынъ демократик хусусиети айрыджа къайд этиле, онъа коре: «Татар миллетининъ аятыны кенди ирадеси иле идаре этмек ичюн сербест, гизли, эшит, биваста къадын ве эркеклернинъ къулпанаджакълары рей иле сайлангьан Къурултайнынъ девамыны къабул этер.».
3-нджи маддесине коре, Къурултай тек халкънынъ акъикъий ирадесини ачыкълагъан ве халкъ аятындан, рухунынъ озюнден догъгъан къанунларнынъ джанлы ве семерели олгъаныны таный...
2-3 мадделери Къырым Халкъ Джумхуриетинде халкъны екяне акимиет менбасы оларакъ тайин этелер.
Шуны къайд этмек керек ки, Къырым парламенти бир палаталы эди.
Парламентке 5-7 бинъ адамдан бир депутат сайлана. О вакъытта эалиси тахминен 750 бинъ адамны тешкиль эте эди. Бу демек депутатларнынъ сайысы тахминен 150 адамны тешкиль этеджек.
Эсас къанунынъ 4-нджи маддесине коре, парламентнинъ иш тертибини парламентнинъ озю бельгилей. Ве эгер аджеле сессия керек олса, Къырым Халкъ Джумхуриети Парламентининъ Президиумында рей берюв вастасынен бутюн парламент азаларынынъ 1/3 рейлерини алмакъ керек.
Парламент азасынынъ (депутатнынъ) укъукъий статусы земаневий девлетлерде парламент азаларынынъ укъукъий статусына бенъзей.
Девлет ве къанун назариеси боюнджа, шахыснынъ укъукъий статусы – бу онынъ акъ-укъукълары ве вазифелери, эм де къануни менфаатларынынъ бутюнлигидир.
Къырымтатар Конституциясына коре, парламент азасынынъ шахсы токъунылмаз, онынъ арбий хызметтен «бронь» деген шейи бар. — Меджбурий арбий хызмет олгъандже, мен арбий хызмет борджларындан азат олам.
Къырымтатар Парламенти бойле сааларда къанунларны ишлеп чыкъмакъ борджлу:
1) Халкъ тасили;
2) Динлер;
3) Къануний;
4) Арбий;
5) Маддий джеэттен;
6) Сиясий;
7) Тиджарет ве санайы;
8) Кой ходжалыгъы.
Мадде 7-де белли олгъан акимиетлернинъ айырылма принципи, девлет акимиетининъ 3 мустакъиль тарлагъа – къанун чыкъарув, иджра ве махкеме тарлаларына болюнмеси бельгилене. Бу принципни XVII асырнынъ сонъунда белли франсыз языджысы, фельсефеджи ве укъукъшынас Шарль Монтескье ишлеп чыкъкъан эди.
Бу принципке коре, укюметнинъ эр бир тармагъы бири-биринден мустакъиль ве мухтардыр, тарлалардан ич бириси башкъа тарланынъ къарар къабул этмесине тесир этип оламай, айны вакъытта бир-бирини акимиетни гъайып этмектен тыкъмакъ ичюн чешит механизмлерге саиптир;
Директорлар Шурасы Къурултай тарафындан энъ юксек иджра органы оларакъ таныла. Айны вакъытта Директорлар Шурасы 6 муреккепликке болюне (бугунь оларны гъает догъру оларакъ назирликлер деп адландырмакъ мумкюн), олар, 1-нджи маддеге коре, 1-нджи маддеге коре. 7 Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Конституциясынынъ 7 маддесинде озь болюгининъ сынъырларында бутюнлей сербест ве мустакъиль ола.
Демек, идаре джемиети мудирликлерге болюне:
1) Бугуньде эксери мемлекетлерде Маариф Назирлиги деп адландырылгъан халкъ маарифининъ бутюн окъув юртлары (макътаблар ве медреселер) идареси алтында олып, къырымтатарларнен бутюн медений-тасиль муэссиселери арасындаки укъукъий мунасебетлерни бельгилей ве бу саада девлет сиясетини ве укъукъий низамны ишлеп чыкъмакъ ичюн вазифелерни беджере;
2) Диний ишлер боюнджа мудирлик. Дин саасында девлет сиясетини инкишаф этмек вазифелерини беджере ве шериаткъа (мусульман къанунына) коре низамнаме (эмирлер) чыкъара;
3) Малие идаресининъ. Бу мудирлик икътисадий ве малиет саасында девлет сиясетини ве укъукъий низамны ишлеп чыкъа, Директорлар Шурасы ичюн бюджетнинъ лейхасыны тизе ве оны тасдикълавгъа Парламентке бере.
Бу мудирликнинъ янында вакъфларны идаре этмек ичюн болюк къурула, онынъ ихтиярында бутюн вакъф топракълары бар. Бу болюк вакъуф топракъларында яшагъан къырымтатарларнынъ медений ве икътисадий инкишафыны котермекнен де огърашмакъта.
4) Адлие идареси. Ватандашлыкъ даваларыны шериаткъа, урф-адетлерге коре чезмекнен огъраша.
ве къырымтатарларнынъ джемаат яшайыш аньанелери. Бойледже, муфтият лягъу этиле.
5) Тышкъы ишлер идаресининъ. Бу мудирлик озь саасында девлет сиясетини ве укъукъий низамны ишлеп чыкъувнен огърашалар. О, болюклерге болюне:
А) Къырымтатарлар ве шеэр ве земство муэссиселери арасында мунасебетлерни тертипке кетирген болюк. Земство ве шеэр муэссиселери шимди муниципалитетлер я да ерли идаре органлары деп адландырылалар.
Б) Меджбурий арбий хызмет олгъан вакъытта арбий ишлер болюги. Бу болюк, эльбетте, стратегик эмиетке маликтир, чюнки Къырым Халкъ Джумхуриети эр тарафтан потенциаль душманларнен сарылгъан ве бутюнлей девлетнинъ хавфсызлыгъы догърудан-догъру бу болюкнинъ ишине багълыдыр.
Б) Къырымтатарлар ве дигер миллетлер арасында сиясий, ватандашлыкъ, икътисадий ве ичтимаий меселелерни чезюв болюги (Миллетлерара мунасебетлер болюги, садедже айткъанда).
6) Директорлар шюрасынынъ реисининъ мудирлиги. Дирекциялар арасындаки ишни координация эте, фаалиетнинъ дирекция ичиндеки незаретини алып бара, Директорлар шюрасына таби олгъан дирекцияларнынъ эмирлерининъ къануниетини тешкерир.
Айны вакъытта мудирликлернинъ эр бири озь юрисдикциясына кирген меселелерде къанун чыкъарув тешеббюси акъкъына маликтир.
Директорлар Шурасынынъ реиси – парламент тарафындан депутатлар арасындан саде чокълугъы иле тайинленген, 5 кишиден ибарет къырымтатар укюметини тешкиль этмек вазифеси олгъан мемур адамдыр. Белли бир мудирликнинъ башы олмакъ ичюн, бойле адландырылгъан процедурадан кечмек керек. «ишанч», депутатлардан чокъ рей алгъан сонъ кечирильген сайыла.
Парламент, 11 маддесине коре, иджра акимиетине тек парламент азаларынынъ 1/4 къысмы я да энъ азындан 10 адамдан ибарет олмакъ керек олгъан айры бир фракциянынъ талабынен иджра этиле биле.
Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Анаясасында сайлав къанунынынъ принциплери пекитильгени муимдир: (12-нджи мадде)
1) Умумий сайлав акъкъы принципи. Демек, белли бир талапларгъа джевап берген бутюн шахсларгъа рей бермеге рухсет этиле. Къырым ярымадасынынъ большевиклер тарафындан запт этильмеси ве Къырым Халкъ Джумхуриетининъ лягъу этильмеси себебинден Парламентнинъ уйгъун къанунны ишлеп чыкъмагъа вакъыты олмагъанындан, бу принцип толусынен ачыкъланмады.
2) Мусавий сайлав акъкъы. Эр бир сайлавджынынъ башкъа сайлавджыларгъа коре мусавий сайысы бар.
3) Догърудан-догъру сайлав акъкъы. Сайлавджылар намзетнинъ тарафдары я да къаршысында догърудан-догъру сайлавларда, я да бутюнкъырым эмиети олгъан меселелерде (референдумда) рей берелер.
4) Гизли рей берюв. Гизли рей берюв принципи ватандашнынъ ирадесининъ ифаделенмеси узеринде эр анги бир незаретни истисна эте.
Белгилейиджи нокъта шунда ки, эм фааль (рей бермек акъкъы), эм де пассив (сайланмакъ) сайлав акъкъы къадынларгъа да берильди, чюнки оларнынъ укъукъий статусы Конституциянынъ 18-нджи маддесинде эркеклернинъ статусынен тенълештирильди:
«18-нджи мадде. Къурултай мусавети бешер (инсан мусавийлиги) эсасыны къабул этмесинен къадынларнынъ да эркеклернен берабер айны укъукъкъа малик олгъанларыны тасдикълар ве бу мусавийлик узеринде бир кьанун мейдангьа кетирильмесини Парламентке авале эте».
Къырым Халкъ Джумхуриетининъ сиясий вазиетине аит меселелернинъ къарары ве музакереси тек Къырымтатар Парламенти ве Къырым Къуруджы Меджлиси иштирагинен къарарлаштырыла биле (14-нджи мадде).
Мадде 15 ерли озь-озюни идаре этмек принципини тасдикълай:
«15-нджи мадде. Татар Къурултайы эр къытанынъ (улькенинъ) эр сульх (барышыкъ) конференциясында дипломатларнынъ кьарарларындан зияде ораларда яшагьан миллетлернинъ рейлери иле такъдирининъ аль олунмасы дес тюрини (укъукьыны) къабул этмесинден сульх иле алякъадар олгьан къытаяарнынъ (улькелернинъ) ве миллетлер векиллерининъ сульх ве эр чешит конференцияларда (корюшювлерде) къабул этильмелерини къабул этер».
Бу макъалеге эсасланып, къырымтатар девлетиндеки девлет аппараты меркезийлештирильген-сегменталь сайыла биле, чюнки девлет акимиет органлары оларакъ тек умумий девлет ольчюсинде арекет эткен меркезий органлар (парламент, директорлар шурасы), эм де оларнынъ ерли векиллери сайылалар. Ерли сайлангъан органлар бу системада ерли озь-озюни идаре органлары оларакъ бакъыла. Бу модел земаневий демократик девлетлер ичюн хастыр.
16-нджы маддеде Къырым Демократик Джумхуриетининъ ватандашларынынъ джемиет аятында эсас акъ-укъукълары ве сербестликлери пекитиле:
1) Шахыснынъ сербестлиги;
2) Сёз сербестлиги;
3) Матбуат сербестлиги;
4) Видждан сербестлиги;
5) Топлашув сербестлиги;
6) Мескеннинъ сербестлиги;
7) Бирлешюв сербестлиги;
8) Урмакъ сербестлиги;
9) Ишчилернинъ омюрини сигорталамакъ;
Кене де, халкъларнынъ ве азлыкъларнынъ озь тайинини тайин этмеси принципининъ амельге кечирильмесине, эм де Къурултай (миллий конгресс) тарафындан къабул этильген о къанунларнынъ амельге кечирильмесине ургъу къоюла ве юкъарыда анъылгъан бутюн акъ ве сербестликлер тек демократик джумхуриетте кефалет этиле биле.
Ашагъыдаки 17-нджи мадде къырымтатарларнынъ аятында олгъан темелли денъишмелерни кирсете:
«Мадде 17. Къурултай Къырымда татарлар арасында олгьан мырзалыкь, бейлик, челебилик, духовныйлик, дворянлыкь, князьлыкь, мещанлыкъ, поселянлыкь киби унванларны ве оларнынъ берген имтиязларьшы лягьу эте».
Бу макъаледе девлет башы халкъ тарафындан догърудан-догъру умумий, догърудан-догъру, мусавий ве гизли рей берюв вастасынен сайлангъан ве озь вазифесинде онынъ тарафындан япылгъан бутюн арекетлер ичюн джевапкяр олгъан Джумхуриет идаре шекилине къырымтатар халкъынынъ ынтылувлары даа бир кере айрыджа къайд этиле.
Япылгъан ишнинъ нетиджеси
Къырымтатар халкъынынъ тарихында 1917 сенеси Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Конституциясы киби муим бир весикъаны талиль этип, бойле нетиджеге келем ки, бу весикъа девлетте пейда олгъан я да пейда ола биледжек ичтимаий мунасебетлерни толусынен низамламай.
Мен ачувландым:
1) Къырым Халкъ Джумхуриетининъ Гимнининъ олмамасы, оны Конституциянынъ метнине къолайлыкънен кирсетмек мумкюн эди. Бундан да гъайры, о девирде оны энди Номан Джелебджихан язгъан ве «Ант эткенмен» деп адландыргъан эди.
2) Девлет башынынъ вазифеси ве умумен онынъ укъукъий статусынынъ низамланмасы, вазифеге тайинленюв тертиби, бу вазифени беджермек ичюн талаплар, онынъ вазифелери ве эсас къанунда олмакъ керек олгъан дигер умумий нокъталар акъкъында ич бир шей айтылмай.
3) Белли бир вазифеге, принцип оларакъ, эр анги бир иш талапларынынъ олмамасы. Конституциянынъ метнинде бир кере биле депутатлар, мудирликлер башлыкълары, миллий укюметнинъ Директорлар Шурасынынъ башы анъылмады ве ич бир алларда Къырымда яш, яшагъан вакъты шеклинде вазифеде булунмакъ ичюн талаплар бельгиленмеди, къырымтатар тилини бильги севиеси ве иляхре. Не ичюн бу пек муимдир? Эбет, чюнки халкъ ичюн бойле муим бир аньде укюмет идаре вазифелерини эда этмек ичюн энъ яхшы адамлардан энъ яхшыларны сайламакъ керек, оларнынъ энди укюмет фаалиетинде бир къач теджрибеси бар;
4) Къырымтатар халкъы 1917 сенеси ынтылгъан укъукъ устюнлиги девлет къуруджылыгъынынъ диреклеринден бири олгъан махкеме органларынынъ ишининъ ачыкъ-айдын низамланмамасы;
5) Меркезий укюмет органлары ве ерли идаре органлары арасында девлет вазифелерини семерели пайлаштырмагъа, компетенция сааларыны бельгилемеге ве иляхре ярдым этеджек ачыкъ мемурий-территориаль болюнювнинъ олмамасы;
6) Эсас Къануннынъ чешит низамнамелерине денъишмелер кирсетюв тертибининъ олмамасы. Бу, шубесиз, муим бир нокътадыр, чюнки девлет тарихында чешит ихтияджлар пейда ола биле, меселя, эвельден толусынен ачыкъланмагъан эр анги ичтимаий мунасебетлернинъ къошма низамланмасы.
Къырымтатар девлетининъ эсас къанунынынъ эксикликлер джедвелини базы башкъа саалардаки иддиаларны кетирмекнен девам этмек мумкюн, амма, умумен, эсас иддиалар бу весикъанынъ ачыкълай бильген бутюн меселелернинъ, принцип оларакъ, етерли дереджеде низамланмамасыдыр.
Амма бу весикъа тертип этильген вакъытны эсапкъа алмакъ керексинъиз. Къырымтатар девлетчилигининъ тикленмеси ичюн эвельки шартлар тек 1917 сенеси октябрь 1-2-ден сонъ пейда олды, Къырымнынъ келеджек такъдири меселесини къырымтатар халкъынынъ Къурултайы чезмек кереклиги къарарлаштырылгъан сонъ. Октябрь инкъилябы (1917 с. октябрь 25) парчалангъан империяда бутюн бу джерьянларны тек шиддетлендирди.
Бундан да гъайры, буюк ихтималнен, эсас къанунны язмакъ ичюн эки айдан бираз зияде вакъыт керек олды. Эльбетте, бутюн бу къыймет кесювлер тек спекулятив факторларгъа эсаслана, чюнки къырымтатар эсас къанунынынъ метни инкъиляптан эвель азырлангъаны акъкъында ич бир делиль ёкътыр.
ССДБ йыкъылгъан сонъ, янъы мустакъиль девлетлер девлетнинъ эсас къануныны тизмек ичюн орта эсапнен эки йылгъа якъын вакъыт алдылар. Ве бу, энди эсас халкъара весикъалар къабул этильгенине бакъмадан, мисаль оларакъ, гъарптан башлап шаркъкъадже чешит девлетлернинъ бир чокъ Конституциялары эсаслангъан Инсан акълары ве сербестликлери умумий беяннамесидир.
Умумен, 1917 сенеси чыкъарылгъан къырымтатар Конституциясы о девир ичюн янъылыкъ эди, чюнки эсас къанун инсаннынъ эсас акъларыны ве сербестликлерини илян этти, эркек ве къадыннынъ укъукъий статусыны тенълештирди, парламент халкъ тарафындан сайланып башлады ве даа чокъ нокъталар.
Къырымтатар адлиеджилер бутюн Авропагъа демократия ве мусавийлик не олгъаныны косьтердилер, ве бу эсас шейдир!
Макхаленинъ муэллифи: Азиз Фазылов